पुणे, प्रतिनिधी – पश्चिम बंगालमध्ये सध्या राजकारण तापलेलं आहे आणि सामान्य नागरिकांच्या मनातही एक मोठा प्रश्न उभा राहिला आहे – “जर मुख्यमंत्री राजीनामा देत नसतील, तर त्या पदावर राहू शकतात का?” या पार्श्वभूमीवर यांच्या भूमिकेमुळे घटनात्मक चर्चेला उधाण आले आहे.
निवडणुकीतील पराभवानंतरही “हा जनादेश नाही, तर कटकारस्थान आहे” असा आरोप करत ममता बॅनर्जी यांनी आपली भूमिका ठाम ठेवली आहे. त्यांनी राजीनामा देण्यास नकार दिला असून, आवश्यक असल्यास न्यायालयात जाण्याची तयारी दर्शवली आहे. मात्र, भावना, आरोप आणि राजकीय भूमिका या एका बाजूला असल्या, तरी भारताची राज्यघटना स्पष्ट नियमांवर चालते – आणि हेच वास्तव या संपूर्ण प्रकरणात निर्णायक ठरणार आहे.
घटनात्मकदृष्ट्या मुख्यमंत्री पदावर राहण्यासाठी विधानसभेत बहुमत असणे अनिवार्य असते. निवडणुकीनंतर जर दुसऱ्या पक्षाला स्पष्ट बहुमत मिळालं, तर विद्यमान मुख्यमंत्र्यांनी पदाचा राजीनामा देणं ही केवळ परंपरा नाही, तर लोकशाहीतील नैतिक जबाबदारी मानली जाते.
तज्ज्ञांच्या मते, जर यांनी राजीनामा दिला नाही, तरी राज्यपालांकडे अनेक पर्याय उपलब्ध असतात. ते मुख्यमंत्रीांना बहुमत सिद्ध करण्यास सांगू शकतात किंवा बहुमत असलेल्या पक्षाला सरकार स्थापनेसाठी आमंत्रित करू शकतात. आवश्यक परिस्थितीत विधानसभा विसर्जित करण्याचा अधिकारही राज्यपालांकडे असतो.
याचबरोबर आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे सध्याच्या विधानसभेचा कार्यकाळ संपत आलेला आहे. एकदा कार्यकाळ संपला की, सर्व आमदारांचे सदस्यत्व आपोआप संपुष्टात येते आणि मुख्यमंत्री पद देखील कायम राहत नाही. अशा वेळी “राजीनामा दिला की नाही” हा प्रश्न दुय्यम ठरतो, कारण घटनात्मक प्रक्रिया आपोआप पुढे सरकते.
दरम्यान, निवडणूक प्रक्रियेत अनियमितता झाल्याचा आरोप करत ममता बॅनर्जी न्यायालयात जाण्याचा विचार करत आहेत. भारतीय कायद्यानुसार निवडणूक निकालांना आव्हान देता येते, मात्र त्यासाठी ठोस पुरावे सादर करणे आवश्यक असते. कोर्टात लढाई सुरू असली, तरी सत्तेवर राहण्यासाठी आवश्यक असलेले बहुमत मिळवणे हा वेगळाच मुद्दा आहे.
या सर्व घडामोडींमुळे एक गोष्ट स्पष्ट होते – लोकशाही व्यवस्थेत व्यक्तीपेक्षा नियम मोठे असतात. भावना, राजकीय भूमिका किंवा आरोप-प्रत्यारोप यांना स्थान असले, तरी अंतिम निर्णय हा घटनात्मक चौकटीतच घेतला जातो.
पुणेरी भाषेत सांगायचं तर :
“फक्त ‘मीच मुख्यमंत्री’ म्हणत बसून चालत नाही हो… आकडे (बहुमत) जुळले पाहिजेत ! नाहीतर नियम आपलं काम करतातच.”
