खामगाव परिसरातील प्रकाराची चर्चा; बंदी असूनही लिटरमागे ६०० ते ७०० रुपयांपर्यंत दर असल्याची माहिती
खामगाव, जि. बुलडाणा : केंद्र सरकारने बंदी घातलेल्या मोनोक्रोटोफॉस या अत्यंत विषारी कीटकनाशकाची बाजारात चोरट्या मार्गाने विक्री होत असल्याची माहिती समोर आली आहे. अधिकृत विक्री आणि पुरवठ्यावर निर्बंध असतानाही काही विक्रेते व ठोक पुरवठादारांकडून हे कीटकनाशक शेतकऱ्यांना उपलब्ध करून दिले जात असल्याची चर्चा आहे. विशेष म्हणजे, या बंदी असलेल्या कीटकनाशकासाठी लिटरमागे तब्बल ६०० ते ७०० रुपयांपर्यंत दर आकारला जात असल्याचे सांगितले जात आहे.
मोनोक्रोटोफॉस हे ऑरगॅनोफॉस्फेट गटातील अत्यंत विषारी कीटकनाशक मानले जाते. फवारणीदरम्यान योग्य काळजी न घेतल्यास शेतकरी, फवारणी करणारे मजूर, पशुधन तसेच इतर प्राण्यांच्या आरोग्यावर गंभीर परिणाम होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे या कीटकनाशकाच्या वापराबाबत यापूर्वीही अनेकदा चिंता व्यक्त करण्यात आली आहे.
बंदीचा इतिहास
मोनोक्रोटोफॉसच्या धोकादायक स्वरूपामुळे त्याच्या वापरावर टप्प्याटप्प्याने निर्बंध आणण्यात आले. उपलब्ध माहितीनुसार, २०११ मध्ये भाज्यांवरील मोनोक्रोटोफॉसच्या वापरावर पूर्णपणे प्रतिबंध करण्यात आला होता. मात्र इतर पिकांमध्ये त्याचा वापर सुरू राहिला. त्यानंतर २०२३ मध्ये या कीटकनाशकावर पूर्णपणे बंदी घालण्यात आल्याचे सांगितले जाते.
बंदीपूर्वी काही कंपन्यांनी उत्पादित केलेला आणि बाजारात वितरित झालेला साठा उपलब्ध होता. या साठ्याची मुदत एप्रिल २०२६पर्यंत असल्याचे सांगितले जात आहे. आता संबंधित साठ्याची मुदतही संपलेली असताना त्याची विक्री होत असल्याची माहिती समोर येत असल्याने कृषी विभागाच्या नियंत्रण यंत्रणेपुढे गंभीर प्रश्न निर्माण झाला आहे.
मागणीचा गैरफायदा घेतला जात असल्याची चर्चा
पिकांवरील विविध किडींच्या नियंत्रणासाठी काही शेतकरी अजूनही मोनोक्रोटोफॉसची मागणी करीत असल्याचे सांगितले जाते. याच मागणीचा काही विक्रेते गैरफायदा घेत असल्याची चर्चा आहे. अधिकृत पुरवठा बंद असतानाही ‘ओळखीच्या शेतकऱ्याला’ या पद्धतीने बंदी असलेले कीटकनाशक विकले जात असल्याचा आरोप केला जात आहे.
या प्रकारामुळे केवळ नियमांचे उल्लंघन होत नाही, तर शेतकऱ्यांच्या सुरक्षिततेलाही धोका निर्माण होऊ शकतो. बंदी असलेल्या उत्पादनाची विक्री गुप्त पद्धतीने झाल्यास त्याच्या गुणवत्तेची, रासायनिक घटकांची किंवा साठवणुकीची खात्री करणेही कठीण होते.
बनावट कीटकनाशकांचाही धोका
मोनोक्रोटोफॉसची अधिकृत विक्री बंद असल्याने त्याच्या नावाचा गैरवापर करून बोगस किंवा अन्य रासायनिक घटक असलेली उत्पादने शेतकऱ्यांच्या माथी मारली जाण्याची शक्यता व्यक्त होत आहे. अशा परिस्थितीत शेतकऱ्यांच्या पिकांचे नुकसान होण्याबरोबरच फवारणी करणाऱ्या व्यक्तींच्या आरोग्याचा प्रश्न गंभीर होऊ शकतो.
विशेषतः बंदी असलेल्या कीटकनाशकांची खरेदी-विक्री अधिकृत यंत्रणेच्या नियंत्रणाबाहेर झाल्यास उत्पादनाची ओळख, गुणवत्ता आणि सुरक्षितता तपासणे अवघड होते. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी अशा संशयास्पद उत्पादनांपासून सावध राहण्याची गरज आहे.
कृषी विभागाच्या कारवाईकडे लक्ष
बंदी असलेल्या कीटकनाशकाची विक्री होत असल्याच्या चर्चेच्या पार्श्वभूमीवर कृषी विभागाने संबंधित विक्रेते, ठोक पुरवठादार आणि उपलब्ध साठ्याची तपासणी करावी, अशी अपेक्षा व्यक्त होत आहे. तसेच बंदी असलेल्या कीटकनाशकाच्या विक्रीला आळा घालण्यासाठी बाजारपेठेत तपासणी मोहीम राबविण्याची मागणी होत आहे.
बंदी असलेल्या मोनोक्रोटोफॉसची विक्री, त्याचा साठा किंवा बनावट उत्पादनांच्या माध्यमातून होणारी फसवणूक याबाबत प्रशासनाने गांभीर्याने दखल घेतल्यास शेतकरी आणि कृषी मजुरांच्या सुरक्षिततेला मोठा दिलासा मिळू शकतो
