पुणे : पुणे शहरातील सार्वजनिक स्वच्छतागृहांच्या दुरवस्थेचा प्रश्न पुन्हा एकदा ऐरणीवर आला असून, त्यासोबतच महिलांच्या सुरक्षेबाबत गंभीर प्रश्न निर्माण झाला आहे. शहरभरातील अनेक सार्वजनिक स्वच्छतागृहांमध्ये महिला सुरक्षारक्षक नसणे, कार्यरत सीसीटीव्ही यंत्रणेचा अभाव, बंद पडलेली स्वच्छतागृहे आणि मोडकळीस आलेल्या सुविधा यामुळे नागरिकांमध्ये तीव्र नाराजी व्यक्त होत आहे. विशेषतः महिला, ज्येष्ठ नागरिक, दिव्यांग आणि लहान मुलांसह प्रवास करणाऱ्या कुटुंबांना मोठ्या अडचणींचा सामना करावा लागत असल्याचे चित्र आहे.
पुणे महापालिका प्रशासनाने उपलब्ध करून दिलेल्या माहितीनुसार, शहरातील अनेक सार्वजनिक स्वच्छतागृहांमध्ये मूलभूत सुरक्षा व्यवस्था उपलब्ध नाही. काही ठिकाणी महिलांसाठी स्वतंत्र सुविधा असल्या तरी त्याठिकाणी सुरक्षारक्षकांची नियुक्ती करण्यात आलेली नाही. शिवाय अनेक स्वच्छतागृहांमध्ये सीसीटीव्ही कॅमेरे नसल्याने किंवा ते कार्यरत नसल्याने सुरक्षेच्या दृष्टीने गंभीर त्रुटी निर्माण झाल्या आहेत.
शहरातील विविध भागांतील स्वच्छतागृहांच्या स्थितीचा आढावा घेतल्यानंतर धक्कादायक माहिती समोर आली आहे. सिंहगड रोड क्षेत्रीय कार्यालयाच्या हद्दीतील ५० स्वच्छतागृहांपैकी तब्बल २५ स्वच्छतागृहे बंद आहेत. म्हणजेच जवळपास निम्म्या सुविधा नागरिकांसाठी उपलब्ध नाहीत. त्यामुळे या परिसरातील नागरिकांना पर्यायी सुविधांचा आधार घ्यावा लागत आहे.
हडपसर-मांजरी क्षेत्रीय कार्यालयाच्या हद्दीतील परिस्थितीही चिंताजनक आहे. या भागातील ७५ स्वच्छतागृहांपैकी १४ स्वच्छतागृहे बंद असून २१ स्वच्छतागृहे मोडकळीस आलेली असल्याची माहिती प्रशासनाने दिली आहे. अनेक ठिकाणी दुरुस्तीच्या अभावामुळे या सुविधा वापरण्यायोग्य राहिलेल्या नाहीत.
येरवडा-वडगाव शेरी परिसरातही अशीच स्थिती आहे. या भागातील ५५ स्वच्छतागृहांपैकी १४ स्वच्छतागृहे बंद असल्याचे स्पष्ट झाले आहे. या परिसरात मोठ्या प्रमाणावर नागरिकांची वर्दळ असतानाही आवश्यक सुविधा उपलब्ध नसल्याने गैरसोय वाढत आहे.
घोले पाटील क्षेत्रीय कार्यालयाच्या हद्दीतील काही स्वच्छतागृहेही बंद किंवा खराब अवस्थेत असल्याचे प्रशासनाने मान्य केले आहे. शहरातील विविध भागांमध्ये देखभाल आणि दुरुस्तीबाबत असमान परिस्थिती असल्याचे यामुळे स्पष्ट झाले आहे.
महिलांच्या सुरक्षेच्या दृष्टीने सर्वाधिक चिंता निर्माण करणारी बाब म्हणजे अनेक ठिकाणी महिला सुरक्षारक्षकांची अनुपस्थिती. घोले पाटील, येरवडा-वडगाव शेरी, नगर रोड-वाघोली, औंध-बाणेर, सिंहगड रोड, हडपसर-मांजरी, वानवडी, विश्रामबागवाडा आणि कसबा पेठ या भागांतील सार्वजनिक स्वच्छतागृहांमध्ये महिला सुरक्षारक्षक उपलब्ध नसल्याचे प्रशासनाच्या उत्तरातून स्पष्ट झाले आहे.
याचबरोबर या भागांतील अनेक स्वच्छतागृहांमध्ये कार्यरत सीसीटीव्ही यंत्रणाही नसल्याची बाब समोर आली आहे. सार्वजनिक ठिकाणी सुरक्षेच्या दृष्टीने सीसीटीव्ही महत्त्वाचा घटक मानला जातो. अशा परिस्थितीत महिलांना सुरक्षित वातावरण उपलब्ध करून देण्याच्या दृष्टीने मोठी उणीव असल्याचे मत व्यक्त होत आहे.
अनेक महिलांनी रात्रीच्या वेळेस किंवा निर्जन भागातील सार्वजनिक स्वच्छतागृहे वापरणे टाळावे लागते, अशी भावना व्यक्त केली आहे. काही ठिकाणी अपुऱ्या प्रकाशव्यवस्थेमुळे आणि सुरक्षेच्या अभावामुळे भीतीचे वातावरण असल्याचे नागरिकांचे म्हणणे आहे.
शहरातील बसस्थानके, बाजारपेठा, उद्याने, गर्दीची ठिकाणे आणि सार्वजनिक वाहतूक केंद्रांजवळील स्वच्छतागृहांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जातो. मात्र अशा महत्त्वाच्या ठिकाणीही आवश्यक देखभाल आणि सुरक्षा उपाययोजना अपुऱ्या असल्याने प्रशासनावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित होत आहे.
स्वच्छतागृहांच्या देखभालीची जबाबदारी संबंधित यंत्रणांवर असली तरी काही ठिकाणी देखभाल व्यवस्थेबाबत विसंगती असल्याचेही निदर्शनास आले आहे. नियमित साफसफाई, पाणीपुरवठा, प्रकाशव्यवस्था आणि दुरुस्ती याकडे पुरेसे लक्ष दिले जात नसल्याची तक्रार नागरिकांकडून वारंवार केली जात आहे.
शहराच्या वाढत्या लोकसंख्येच्या तुलनेत सार्वजनिक स्वच्छतागृहांची संख्या, त्यांची गुणवत्ता आणि उपलब्धता याबाबत नियोजनाची आवश्यकता असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे. विशेषतः महिलांसाठी सुरक्षित आणि स्वच्छ सुविधा उपलब्ध करून देणे ही स्थानिक स्वराज्य संस्थेची महत्त्वाची जबाबदारी मानली जाते.
दरम्यान, या समस्येवर उपाय म्हणून पुणे महापालिकेने २०२६-२७ या आर्थिक वर्षात १०० अत्याधुनिक प्री-फॅब्रिकेटेड सार्वजनिक स्वच्छतागृहे उभारण्याचा प्रस्ताव तयार केला आहे. या प्रकल्पासाठी अंदाजे ४० कोटी ६० लाख ६१ हजार २५४ रुपये खर्च अपेक्षित असल्याची माहिती देण्यात आली आहे.
या प्रस्तावाला प्रशासकीय मंजुरी मिळाल्यानंतर निविदा प्रक्रिया सुरू करण्यात येणार आहे. नवीन स्वच्छतागृहांमध्ये आधुनिक सुविधा, अधिक स्वच्छता आणि सुधारित व्यवस्थापनाचा समावेश करण्याचा मानस प्रशासनाने व्यक्त केला आहे.
मात्र नागरिकांचे म्हणणे आहे की नवीन स्वच्छतागृहे उभारण्याबरोबरच सध्या अस्तित्वात असलेल्या बंद आणि मोडकळीस आलेल्या स्वच्छतागृहांची तातडीने दुरुस्ती करणेही तितकेच आवश्यक आहे. अन्यथा नवीन प्रकल्प उभे राहत असताना जुन्या सुविधा दुर्लक्षित राहतील, अशी भीती व्यक्त केली जात आहे.
महिलांसाठी स्वतंत्र आणि सुरक्षित सुविधा उपलब्ध करून देण्यासाठी प्रत्येक महत्त्वाच्या स्वच्छतागृहात महिला सुरक्षारक्षकांची नियुक्ती, कार्यरत सीसीटीव्ही व्यवस्था, पुरेशी प्रकाशयोजना आणि नियमित गस्त यासारख्या उपाययोजना तातडीने राबविण्याची मागणी होत आहे.
तसेच दिव्यांगांसाठी सुलभ प्रवेश, स्वच्छ पाणी, नियमित निर्जंतुकीकरण आणि वेळोवेळी तांत्रिक तपासणी यावरही भर देण्याची गरज व्यक्त केली जात आहे.
सार्वजनिक स्वच्छतागृहे ही केवळ सुविधा नसून शहराच्या आरोग्य, स्वच्छता आणि सुरक्षिततेशी संबंधित मूलभूत गरज आहे. त्यामुळे प्रशासनाने केवळ घोषणा न करता वेळबद्ध कृती आराखडा तयार करून त्याची प्रभावी अंमलबजावणी करावी, अशी अपेक्षा नागरिकांकडून व्यक्त होत आहे.
पुणे शहराला स्वच्छ आणि सुरक्षित शहराचा दर्जा कायम ठेवायचा असेल, तर सार्वजनिक स्वच्छतागृहांच्या देखभाल, सुरक्षा आणि आधुनिकीकरणाकडे तातडीने लक्ष देणे आवश्यक असल्याचे मत नागरिक, सामाजिक संघटना आणि महिला संघटनांकडून व्यक्त करण्यात येत आहे.
