तीन वर्षांत ७१ लाख ९१ हजार घनमीटर गाळाचा उपसा; २,७६० शेतकऱ्यांना लाभ
अहिल्यानगर, प्रतिनिधी : तलाव, बंधारे आणि नाल्यांमध्ये वर्षानुवर्षे साचलेला गाळ काढून जलसाठ्यांची क्षमता वाढविण्यासोबतच हा गाळ शेतजमिनीवर टाकून जमिनीची सुपीकता वाढविण्याच्या उद्देशाने राबविण्यात येत असलेल्या ‘गाळमुक्त धरण, गाळयुक्त शिवार’ अभियानाला अहिल्यानगर जिल्ह्यात चांगला प्रतिसाद मिळत आहे. या अभियानाच्या माध्यमातून गेल्या तीन वर्षांत जिल्ह्यात तब्बल ७१ लाख ९१ हजार घनमीटर गाळाचा उपसा करण्यात आला आहे. हा गाळ शेतजमिनीवर टाकण्यात आल्याने सुमारे ३,८३९ हेक्टर क्षेत्र सुपीक होण्यास मदत झाली असून २,७६० शेतकऱ्यांना त्याचा लाभ झाला आहे.
अहिल्यानगर जिल्हा मृद व जलसंधारण विभागाचे कार्यकारी अभियंता पांडुरंग गायसमुद्रे यांनी ही माहिती दिली. या अभियानामुळे जलसाठ्यांमधील गाळ काढण्याबरोबरच शेतजमिनीची उत्पादकता वाढविण्यास मदत होत असल्याचे त्यांनी सांगितले.
५३५ कामांना प्रशासकीय मान्यता
‘गाळमुक्त धरण, गाळयुक्त शिवार’ अभियानांतर्गत अहिल्यानगर जिल्ह्यात गेल्या तीन वर्षांत ५३५ कामांना प्रशासकीय मान्यता देण्यात आली. त्यापैकी ४०५ कामे पूर्ण झाली आहेत. पूर्ण झालेल्या तसेच सुरू असलेल्या कामांच्या माध्यमातून मोठ्या प्रमाणावर गाळ उपसा करण्यात आला आहे.
जलसाठ्यांमध्ये साचलेला गाळ काढल्यामुळे तलाव, बंधारे आणि इतर जलसाठ्यांची पाणी साठविण्याची क्षमता वाढण्यास मदत होते. या अभियानातून जिल्ह्यात अंदाजे ७,१०० दशलक्ष घनफूट पाणीसाठा वाढण्यास मदत झाल्याचे विभागाने सांगितले आहे.
शेतजमिनीच्या सुपीकतेला फायदा
जलसाठ्यातील गाळामध्ये विविध सूक्ष्म घटक आणि सेंद्रिय पदार्थ असू शकतात. हा गाळ शेतजमिनीवर योग्य पद्धतीने पसरविल्यामुळे जमिनीची सुपीकता व उत्पादकता वाढण्यास मदत होते. तसेच मातीतील सूक्ष्मजीवांचे संवर्धन होण्यासही हातभार लागतो.
यामुळे रासायनिक खतांवरील अवलंबित्व कमी करण्यास आणि जमिनीची गुणवत्ता सुधारण्यास दीर्घकालीन मदत होऊ शकते. विशेषतः पाण्याची उपलब्धता आणि जमिनीची गुणवत्ता या दोन्ही बाबी शेती उत्पादनासाठी महत्त्वाच्या असल्याने या अभियानाला शेतकऱ्यांच्या दृष्टीने महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
भूजल पातळी वाढण्यास मदत
जलसाठ्यांमधील गाळ काढल्यामुळे साठवण क्षमता वाढते. पाण्याचा साठा वाढल्याने परिसरातील भूमिगत पाझर सक्रिय होण्यास मदत होते. परिणामी भूजल पातळी उंचावण्यास तसेच भूमिगत जलसाठ्यांचे पुनरुज्जीवन होण्यास हातभार लागतो.
त्यामुळे या योजनेचा फायदा केवळ संबंधित तलाव किंवा बंधाऱ्यापुरता मर्यादित न राहता परिसरातील शेती आणि पाणी व्यवस्थापनावरही होण्याची शक्यता आहे.
शेतकऱ्यांना अनुदानाची तरतूद
या योजनेंतर्गत गाळ वाहून नेणाऱ्या पात्र शेतकरी लाभार्थ्यांना प्रति घनमीटर ३५ रुपये ७५ पैसे या दराने अनुदान देण्यात येते. हे अनुदान १५ हजार रुपयांच्या मर्यादेत देण्याची तरतूद आहे. तसेच अडीच एकर क्षेत्रापर्यंतच्या लाभासाठी कमाल ३७ हजार ५०० रुपयांपर्यंत अनुदान देय राहते.
‘नाला खोलीकरण व रुंदीकरण’ योजनेंतर्गत गाळ काढण्यासाठी लागणाऱ्या यंत्रसामग्री आणि इंधन खर्चासाठी राज्य शासनाकडून स्वयंसेवी संस्थांना प्रति घनमीटर ३७ रुपये ७५ पैसे या दराने मोबदला दिला जात आहे.
शेतकऱ्यांनी योजनेत सहभागी व्हावे
गाळ काढल्यामुळे जलसाठ्यांची क्षमता वाढते, भूजल पातळी सुधारण्यास मदत होते आणि शेतात गाळ टाकल्याने जमिनीची सुपीकता वाढण्यास हातभार लागतो. त्यामुळे पात्र शेतकऱ्यांनी या योजनेचा लाभ घेऊन आपल्या शेतजमिनीची उत्पादकता वाढविण्यासाठी अभियानात सहभागी व्हावे, असे आवाहन मृद व जलसंधारण विभागाच्या वतीने करण्यात आले आहे.
महत्त्वाचे आकडे :
- प्रशासकीय मान्यता मिळालेली कामे : ५३५
- पूर्ण झालेली कामे : ४०५
- उपसा केलेला गाळ : ७१.९१ लाख घनमीटर
- गाळाचा लाभ झालेले क्षेत्र : ३,८३९ हेक्टर
- लाभार्थी शेतकरी : २,७६०
- वाढीस मदत झालेला अंदाजित पाणीसाठा : ७,१०० दशलक्ष घनफूट
