आंतरमशागतीची कामे पूर्णत्वाकडे; फुले-पाते लागण्याच्या अवस्थेत पिकाला दमदार पावसाची प्रतीक्षा
जळगाव : खानदेशातील कापूस उत्पादक शेतकऱ्यांची सध्या पूर्वहंगामी कापूस पिकातील विविध कामांची लगबग सुरू आहे. मेअखेर आणि जूनच्या सुरुवातीला लागवड करण्यात आलेल्या पूर्वहंगामी अर्थात बागायती कापसाची वाढ सध्या अनेक भागांत समाधानकारक दिसत आहे. शेतकऱ्यांनी पिकातील तणनियंत्रणासाठी दोन ते तीन वेळा आंतरमशागत केली असून, आता रासायनिक खते देण्याच्या कामाला वेग आला आहे.
खानदेशात यंदा सुमारे दीड लाख हेक्टर क्षेत्रावर पूर्वहंगामी कापसाची लागवड करण्यात आली आहे. त्यापैकी एकट्या जळगाव जिल्ह्यात ८० हजार हेक्टरपेक्षा अधिक क्षेत्र कापसाखाली असल्याचे सांगण्यात येते. सुरुवातीच्या काळात पावसामुळे आंतरमशागतीच्या कामात अडथळे येण्याची शक्यता होती. त्यामुळे पावसाने उघडीप दिलेल्या काळात शेतकऱ्यांनी मशागतीची कामे उरकून घेतली.
अनेक शेतकऱ्यांनी आतापर्यंत दोन ते तीन वेळा आंतरमशागत पूर्ण केली असून, तणनियंत्रणावर भर दिला आहे. काही भागांत रासायनिक खतांचा वापर सुरू झाला असून, काही शेतकऱ्यांनी खतांचा डोस ठिबक सिंचनाच्या माध्यमातून देण्यास सुरुवात केली आहे.
पावसाच्या उघडीपमुळे शेतकऱ्यांची चिंता वाढली
खानदेशातील काही भागांत तुरळक तसेच हलका पाऊस झाला. त्यामुळे काही शेतकऱ्यांनी सध्या सिंचन थांबविले आहे. मात्र, पावसाने पुन्हा उघडीप दिल्याने वाढीच्या अवस्थेतील कापूस पिकाबाबत शेतकऱ्यांची चिंता वाढली आहे.
पूर्वहंगामी कापूस सध्या फुले आणि पाते लागण्याच्या अवस्थेत आहे. या काळात पिकाला पुरेसा ओलावा आणि पोषकद्रव्ये मिळणे आवश्यक असल्याचे शेतकरी सांगतात. पावसाने आणखी ओढ दिल्यास पिकाच्या वाढीवर परिणाम होण्याची शक्यता असून, उपलब्ध पाण्याचा काटेकोर वापर करून सिंचन करण्याची गरज निर्माण होऊ शकते.
तणनियंत्रणासाठी आंतरमशागतीवर भर
कापूस पिकाच्या सुरुवातीच्या वाढीच्या काळात तणांचा प्रादुर्भाव वाढल्याने शेतकऱ्यांना तणनियंत्रणासाठी मोठी मेहनत घ्यावी लागत आहे. हलक्या तसेच अधिक पाण्याची गरज असलेल्या जमिनीच्या भागात काही ठिकाणी तणांचा प्रादुर्भाव अधिक जाणवत आहे.
जळगाव, धुळे आणि नंदुरबार जिल्ह्यांतील काही भागांत तणनियंत्रणाच्या कामासाठी मजूरटंचाई जाणवत असल्याची माहिती आहे. जळगाव जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये तणनियंत्रणासाठी महिला व पुरुष मजुरांकडून प्रतिदिन सुमारे २०० रुपये मजुरीची मागणी केली जात असल्याचे शेतकऱ्यांचे म्हणणे आहे.
मात्र, यंदा कापसाचे क्षेत्र काही प्रमाणात कमी झाल्याने सर्वच भागांत मजूरटंचाईची तीव्रता सारखी नसल्याचेही चित्र आहे. काही शेतकऱ्यांनी मजुरांची गरज कमी करण्यासाठी तणनाशकांचा वापर केला आहे.
ठिबक सिंचनातून खतांचा वापर वाढला
पूर्वहंगामी कापूस पिकामध्ये ठिबक सिंचनाचा वापर करणाऱ्या शेतकऱ्यांची संख्या अनेक भागांत वाढली आहे. ठिबकद्वारे पाणी देतानाच खतांचा वापर केल्यामुळे खत व्यवस्थापन सुलभ होत असून, मजुरांवरील अवलंबित्वही काही प्रमाणात कमी होत आहे.
पिकाच्या वाढीच्या अवस्थेनुसार शेतकरी ठिबक सिंचनातून खतांचा वापर करीत आहेत. यामुळे पिकाला आवश्यक पोषकद्रव्ये योग्य वेळी देण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
फुले-पाते लागण्याच्या अवस्थेत कापूस
सध्या पूर्वहंगामी कापूस पिकाला मोठ्या प्रमाणावर फुले आणि पाते लागण्यास सुरुवात झाली आहे. आगामी काळात बोंडांची संख्या, आकार आणि दर्जा चांगला राहावा यासाठी शेतकरी खत व्यवस्थापनासोबत फवारण्यांवरही भर देत आहेत.
काही भागांत काळ्या कसदार जमिनीतील कापूस पिकाची स्थिती समाधानकारक आहे. मात्र, अशा काही भागांत बुरशीजन्य समस्याही आढळून येत असल्याने शेतकरी आवश्यकतेनुसार फवारणी करीत आहेत.
पिकाची सध्याची अवस्था पाहता पुढील काही आठवडे कापूस उत्पादकांसाठी महत्त्वाचे ठरणार आहेत. या काळात पाणी, खत, तण आणि रोग-किडींचे व्यवस्थापन योग्य पद्धतीने करणे गरजेचे आहे.
युरियाऐवजी नॅनो युरियाचा पर्याय
हंगामाच्या सुरुवातीला काही भागांत युरियाची टंचाई जाणवल्याने शेतकऱ्यांना पर्यायी खतांचा विचार करावा लागला. काही शेतकऱ्यांनी युरियाऐवजी नॅनो युरियाचा वापर केला. त्याचबरोबर संयुक्त खतांचाही वापर करण्यात आला.
उपलब्ध खतांचा योग्य वापर करून पिकाला आवश्यक पोषण देण्याचा प्रयत्न शेतकरी करीत आहेत. त्यामुळे खतांची उपलब्धता आणि योग्य वेळी खतांचा पुरवठा हा कापूस उत्पादकांसाठी महत्त्वाचा मुद्दा ठरत आहे.
ठिबक नसलेल्या शेतकऱ्यांसमोर पाट पद्धतीने सिंचनाचे आव्हान
खानदेशातील काही शेतकऱ्यांनी पूर्वहंगामी कापूस पिकासाठी ठिबक सिंचनाची सुविधा घेतलेली नाही. अशा शेतकऱ्यांना पाट पद्धतीने पाणी द्यावे लागत आहे.
सध्या उन्हाची तीव्रता फारशी नसली तरी वाढीच्या अवस्थेतील कापसाला पुरेशा ओलाव्याची आवश्यकता आहे. पाऊस लांबल्यास पाट पद्धतीने सिंचन करणाऱ्या शेतकऱ्यांना पिकाच्या गरजेनुसार पाणी देण्यासाठी अतिरिक्त नियोजन करावे लागणार आहे.
ठिबक सिंचन असलेल्या शेतकऱ्यांना मात्र पिकाच्या गरजेनुसार पाणी आणि खतांचे व्यवस्थापन करणे तुलनेने सोपे होत आहे.
पावसाची प्रतीक्षा कायम
खानदेशातील कापूस उत्पादकांसाठी सध्या सर्वाधिक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे समाधानकारक पाऊस. सुरुवातीला झालेल्या पावसामुळे पिकाची उगवण आणि वाढ चांगली झाली असली, तरी सध्याच्या अवस्थेत पिकाला पुढील वाढीसाठी पुरेशा पाण्याची आवश्यकता आहे.
विशेषतः फुले आणि पाते लागण्याच्या काळात पाण्याचा ताण निर्माण झाल्यास त्याचा परिणाम उत्पादनावर होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे शेतकऱ्यांचे लक्ष आता आकाशाकडे लागले आहे.
चौकट : काटेकोर सिंचन आवश्यक
फुले-पाते लागण्याच्या अवस्थेत पाण्याचा ताण टाळणे महत्त्वाचे
पूर्वहंगामी कापूस पिकाला सध्या मोठ्या प्रमाणावर फुले आणि पाते लागली आहेत. या अवस्थेत पाण्याची कमतरता निर्माण झाल्यास फुलगळ होण्याची शक्यता वाढू शकते. त्यामुळे पावसाने आणखी ओढ दिल्यास उपलब्ध पाण्याचा काटेकोर वापर करून पिकाला गरजेनुसार सिंचन करणे आवश्यक ठरू शकते.
शेतकऱ्यांनी जमिनीचा प्रकार, पिकाची अवस्था आणि उपलब्ध पाण्याचे प्रमाण लक्षात घेऊन सिंचनाचे नियोजन करणे गरजेचे आहे. तसेच खतांचा वापर आणि रोग-किडींचे व्यवस्थापन करताना स्थानिक कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्याला प्राधान्य देणे उपयुक्त ठरेल.
पुढील काळ निर्णायक
खानदेशात पूर्वहंगामी कापसाचे क्षेत्र मोठे असल्याने या पिकाच्या उत्पादनाकडे संपूर्ण कृषी क्षेत्राचे लक्ष लागले आहे. सध्या आंतरमशागत, तणनियंत्रण आणि खत व्यवस्थापनाची कामे सुरू असून, पिकाला फुले-पाते लागण्यास सुरुवात झाली आहे.
आता पुढील काळात वेळेवर आणि पुरेसा पाऊस मिळणे, पिकाला आवश्यकतेनुसार सिंचन उपलब्ध होणे, खतांचे संतुलित व्यवस्थापन आणि रोग-किडींचे नियंत्रण या बाबी कापसाच्या उत्पादनासाठी निर्णायक ठरणार आहेत.
खानदेशातील कापूस उत्पादक सध्या पिकाच्या वाढीकडे लक्ष ठेवून असून, दमदार पावसाची प्रतीक्षा करीत आहेत.
