डायलिसिसच्या दीर्घ प्रवासातून प्रत्यारोपणाकडे आशेची वाट; अवयवदानाबाबत जनजागृतीची गरज
पुणे : किडनी (मूत्रपिंड) निकामी झाल्यानंतर रुग्णांसमोर डायलिसिस आणि किडनी प्रत्यारोपण हे दोन महत्त्वाचे उपचार पर्याय असतात. डायलिसिस हा अनेक रुग्णांसाठी जीवनरक्षक उपचार असला, तरी त्यासाठी दीर्घकाळ नियमित उपचार सत्रांना उपस्थित राहावे लागते. त्यामुळे रुग्णाच्या शारीरिक आरोग्यासोबतच त्याच्या कामकाजावर, कौटुंबिक जीवनावर, प्रवासावर आणि आर्थिक स्थितीवरही परिणाम होऊ शकतो. दुसरीकडे, वैद्यकीयदृष्ट्या योग्य रुग्णांसाठी यशस्वी किडनी प्रत्यारोपणामुळे डायलिसिसवरील अवलंबित्व कमी होऊन अधिक स्वातंत्र्य आणि आयुष्याचा चांगला दर्जा मिळण्याची शक्यता असते.
मात्र, भारतात किडनी प्रत्यारोपणाची गरज आणि उपलब्ध अवयव यांच्यामध्ये मोठी तफावत आहे. अवयवदात्यांची कमतरता असल्याने अनेक रुग्ण प्रत्यारोपणाच्या प्रतीक्षेत आहेत. त्यामुळे अवयवदानाबाबत जनजागृती करणे, वेळेवर अवयवदानाची नोंदणी करणे आणि कुटुंबांमध्ये याबाबत खुलेपणाने संवाद साधणे ही काळाची गरज बनली आहे.
आदित्य बिर्ला मेमोरियल हॉस्पिटल, पुणे येथील नेफ्रॉलॉजी विभागाचे प्रमुख डॉ. गिरीश वासुदेव कुमठेकर यांनी सांगितले की, भारतात किडनी निकामी होणे हे आरोग्य क्षेत्रासमोरील मोठे आणि वाढते आव्हान आहे. केंद्र सरकारने संसदेत सादर केलेल्या आकडेवारीनुसार, जुलै २०२६ पर्यंत भारतात ७३ हजारांहून अधिक रुग्ण किडनी प्रत्यारोपणाच्या प्रतीक्षेत होते. याशिवाय, २०२५ मध्ये किडनी प्रत्यारोपणाच्या प्रतीक्षेत असताना २०० हून अधिक रुग्णांचा मृत्यू झाला, ही बाब परिस्थितीचे गांभीर्य अधोरेखित करते.
डायलिसिस : जीवन वाचवणारा उपचार, पण मोठे आव्हान
किडनीचे कार्य मोठ्या प्रमाणात कमी झाल्यानंतर शरीरातील अतिरिक्त द्रवपदार्थ आणि अपायकारक घटक बाहेर काढण्यासाठी डायलिसिसची आवश्यकता भासू शकते. अनेक रुग्णांसाठी डायलिसिस हा जीवनाचा दीर्घकालीन भाग बनतो.
नियमित डायलिसिस सत्रांमुळे रुग्णाला वारंवार रुग्णालयात किंवा डायलिसिस केंद्रात जावे लागते. त्याचा परिणाम नोकरी, शिक्षण, व्यवसाय, प्रवास आणि कुटुंबासोबत घालवता येणाऱ्या वेळेवर होऊ शकतो. अनेक वेळा रुग्णाच्या उपचारांसोबत कुटुंबातील सदस्यांनाही वेळ, पैसा आणि भावनिक आधार देण्यासाठी सातत्याने प्रयत्न करावे लागतात.
म्हणूनच किडनी प्रत्यारोपणाची संधी उपलब्ध झाल्यास ती अनेक रुग्णांसाठी केवळ वैद्यकीय उपचार न राहता नव्या आयुष्याची सुरुवात ठरू शकते.
प्रत्यारोपणामुळे मिळू शकते अधिक स्वातंत्र्य
वैद्यकीयदृष्ट्या योग्य रुग्णांमध्ये यशस्वी किडनी प्रत्यारोपणामुळे डायलिसिसवरील अवलंबित्व कमी किंवा पूर्णपणे संपुष्टात येण्याची शक्यता असते. त्यामुळे रुग्णाला दैनंदिन जीवन अधिक स्वातंत्र्याने जगण्याची संधी मिळू शकते.
मात्र प्रत्यारोपणानंतरही रुग्णाची जबाबदारी संपत नाही. त्याला डॉक्टरांच्या नियमित तपासण्या, आवश्यक औषधे आणि वैद्यकीय मार्गदर्शनाचे काटेकोर पालन करावे लागते. प्रत्यारोपणासाठी रुग्णाची वैद्यकीय स्थिती, दाता-रुग्ण सुसंगतता आणि इतर अनेक बाबींचे काळजीपूर्वक मूल्यमापन केले जाते.
अवयवदात्यांची कमतरता ही मोठी तफावत
भारताने अवयव प्रत्यारोपणाच्या क्षेत्रात गेल्या काही वर्षांत लक्षणीय प्रगती केली आहे. तरीही उपलब्ध अवयवांच्या तुलनेत गरजू रुग्णांची संख्या मोठी आहे.
मृत-दाता अवयवांचा वाटा एकूण प्रत्यारोपणांमध्ये सुमारे १८ टक्क्यांच्या आसपास असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून जिवंत दात्यांवर असलेले अवलंबित्व आणि मृत व्यक्तींच्या अवयवदानाची व्याप्ती वाढवण्याची गरज स्पष्ट होते.
एका व्यक्तीच्या मृत्यूनंतर योग्य परिस्थितीत अवयवदानाचा निर्णय घेतल्यास अनेक गरजू रुग्णांना नवजीवन मिळण्याची शक्यता निर्माण होते. त्यामुळे अवयवदान हा केवळ वैद्यकीय विषय नसून सामाजिक जबाबदारीचा विषयही आहे.
‘स्वॅप किडनी प्रत्यारोपण’ ठरू शकते आशेचा पर्याय
किडनी प्रत्यारोपणाच्या क्षेत्रात स्वॅप किडनी प्रत्यारोपण किंवा पेअर्ड किडनी एक्सचेंज हा महत्त्वाचा पर्याय मानला जातो.
काही वेळा एखादा व्यक्ती आपल्या जवळच्या रुग्णाला किडनी दान करण्यास इच्छुक असतो; मात्र रक्तगट किंवा अन्य वैद्यकीय कारणांमुळे त्यांची थेट सुसंगतता होत नाही. अशा वेळी दोन वेगवेगळ्या दाता-रुग्ण जोड्यांमध्ये अदलाबदल करून सुसंगत किडनी मिळण्याची शक्यता निर्माण होऊ शकते.
उदाहरणार्थ, पहिल्या रुग्णाचा दाता पहिल्या रुग्णाशी सुसंगत नसला, पण दुसऱ्या रुग्णाशी सुसंगत असेल आणि त्याचप्रमाणे दुसऱ्या रुग्णाचा दाता पहिल्या रुग्णाशी सुसंगत असेल, तर वैद्यकीय आणि कायदेशीर निकष पूर्ण झाल्यास दोन्ही जोड्यांमध्ये किडनीची देवाणघेवाण करण्याचा पर्याय विचारात घेतला जाऊ शकतो.
यामुळे जिवंत दात्यांचा उपलब्ध समूह वाढू शकतो आणि अन्यथा प्रत्यारोपणाची संधी कमी असलेल्या काही रुग्णांना आशेचा किरण मिळू शकतो.
अवयवदान म्हणजे एका कुटुंबाचा निर्णय, पण परिणाम अनेकांच्या आयुष्यावर
अवयवदानाचा निर्णय भावनिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा असतो. मात्र, एखाद्या व्यक्तीने मृत्यूनंतर अवयवदानाची इच्छा व्यक्त केली असली तरी कुटुंबीयांना त्या इच्छेची माहिती असणे आणि त्यांच्यामध्ये याबाबत आधीच संवाद झालेला असणे महत्त्वाचे आहे.
अवयवदानाबाबत कुटुंबात मोकळेपणाने चर्चा झाल्यास संकटकाळात निर्णय घेणे तुलनेने सोपे होऊ शकते. त्यामुळे केवळ नोंदणी करण्यापेक्षा आपल्या इच्छेबद्दल कुटुंबीयांना सांगणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
एका दानातून अनेक आयुष्यांना नवी दिशा
किडनीच्या प्रतीक्षेत असलेल्या रुग्णासाठी प्रत्येक दिवस महत्त्वाचा असतो. डायलिसिसच्या नियमित सत्रांमध्ये अडकलेले आयुष्य, उपचारांचा खर्च, शारीरिक थकवा आणि भविष्यातील अनिश्चितता यामुळे अनेक रुग्ण आणि त्यांच्या कुटुंबीयांवर मोठा मानसिक ताण असतो.
अशा परिस्थितीत मिळणारी योग्य किडनी ही त्या रुग्णासाठी केवळ एक अवयव नसतो; ती नव्या आयुष्याची संधी असते. पुन्हा कामावर जाणे, कुटुंबासोबत वेळ घालवणे, प्रवास करणे आणि अनेक वर्षांपासून पुढे ढकललेली स्वप्ने पूर्ण करण्याची आशा त्यातून निर्माण होऊ शकते.
जनजागृती हीच तफावत कमी करण्याची पहिली पायरी
किडनी प्रत्यारोपणाच्या प्रतीक्षेत असलेल्या रुग्णांची संख्या आणि उपलब्ध अवयव यांच्यातील तफावत कमी करण्यासाठी वैद्यकीय सुविधांसोबतच सामाजिक सहभागही आवश्यक आहे.
अवयवदानाबाबत योग्य माहिती समाजापर्यंत पोहोचवणे, गैरसमज दूर करणे, मृत-दाता अवयवदानाला प्रोत्साहन देणे, वेळेवर नोंदणी करणे आणि कुटुंबांमध्ये याबाबत संवाद वाढवणे या सर्व बाबी महत्त्वाच्या आहेत. त्याचबरोबर पात्र रुग्णांसाठी स्वॅप प्रत्यारोपणासारख्या उपलब्ध पर्यायांची माहिती देणेही गरजेचे आहे.
डॉ. गिरीश वासुदेव कुमठेकर यांच्या मते, अवयवदानाचा उद्देश केवळ प्रत्यारोपणांची संख्या वाढवणे एवढाच नसून किडनी निकामी झालेल्या रुग्णांना दीर्घकालीन डायलिसिसच्या पलीकडे जाऊन अधिक चांगल्या आणि स्वतंत्र आयुष्याची संधी मिळवून देणे हा आहे.
आज एका व्यक्तीचा अवयवदानाचा निर्णय उद्या दुसऱ्या कुटुंबासाठी आयुष्य बदलणारा ठरू शकतो. त्यामुळे ‘अवयवदान करा, जीवनदान द्या’ हा संदेश केवळ घोषवाक्य न राहता समाजातील प्रत्येक कुटुंबापर्यंत पोहोचणे आवश्यक आहे.
टीप : प्रत्यारोपण हा प्रत्येक रुग्णासाठी योग्य पर्याय असेलच असे नाही. प्रत्यारोपणाची पात्रता, दाता-रुग्ण सुसंगतता, उपचारांचे धोके आणि दीर्घकालीन औषधोपचार याबाबत निर्णय संबंधित तज्ज्ञ डॉक्टरांच्या वैद्यकीय मूल्यमापनानुसार घेतला जातो.
