पेरणीनंतर ६० ते ७० दिवसांनी विशेष लक्ष देण्याचा कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला; शेंगांवरील छिद्रे, दाण्यांवरील बुरशीदार डाग आढळल्यास तातडीने उपाययोजना करा

अकोला, दि. १० : भुईमूग हे राज्यातील महत्त्वाचे तेलबिया पीक असून, या पिकावर अलीकडच्या काळात शेंगा पोखरणाऱ्या ‘वायर वर्म’ किडीचा प्रादुर्भाव काही भागांत वाढताना दिसून येत आहे. ही कीड प्रामुख्याने जमिनीत राहणारी असून, जमिनीतील कुजलेला पालापाचोळा आणि पिकांचे अवशेष हे तिचे प्रमुख खाद्य आहे. मात्र भुईमुगाच्या शेंगा परिपक्व होण्याच्या काळात ही कीड शेंगांनाही छिद्र पाडून नुकसान करू शकते.

शेतकऱ्यांनी या किडीचे वेळेत निरीक्षण करून एकात्मिक कीड व्यवस्थापन पद्धतीचा अवलंब करावा, असा सल्ला तेलबिया संशोधन विभाग, डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ, अकोला येथील कृषी तज्ज्ञांनी दिला आहे.

शेंगांना छिद्रे पडून दाण्यांचे नुकसान

वायर वर्मच्या अळ्या जमिनीखाली राहून भुईमुगाच्या परिपक्व होणाऱ्या शेंगांना सूक्ष्म ते मध्यम आकाराची छिद्रे पाडतात. सुरुवातीला हे नुकसान वरून सहज लक्षात येत नसल्याने शेतकऱ्यांना किडीचा प्रादुर्भाव उशिरा लक्षात येण्याची शक्यता असते.

शेंगांना छिद्रे पडल्यानंतर त्या छिद्रांमधून जमिनीतील पाणी आत शिरू शकते. परिणामी शेंगांमध्ये बुरशीची वाढ होऊन दाणे सडणे, दाण्यांचा रंग बदलणे, वजन कमी होणे तसेच त्यांची अंकुरणक्षमता कमी होणे असे परिणाम दिसून येतात.

विशेष म्हणजे, या किडीचा प्रादुर्भाव अनेकदा काढणीच्या वेळी स्पष्टपणे जाणवतो. मात्र प्रत्यक्षात किडीची सुरुवात साधारणपणे पेरणीनंतर ६० ते ७० दिवसांनी, भुईमुगाच्या शेंगा परिपक्व होण्यास सुरुवात झाल्यानंतर होऊ शकते.

६०व्या दिवसापासून नियमित निरीक्षण करा

वायर वर्मचा प्रादुर्भाव वेळेत ओळखण्यासाठी शेतकऱ्यांनी पेरणीनंतर ६०व्या दिवसापासून दर ७ ते १० दिवसांनी नियमित पाहणी करावी.

शेताच्या वेगवेगळ्या भागांतून आठ ते दहा झाडे उपटून त्यांच्या शेंगा तपासाव्यात. शेंगांवर छिद्रे आहेत का, दाण्यांवर काळपट किंवा बुरशीदार डाग दिसतात का, तसेच शेंगा सडल्यास विशिष्ट वास येतो का, याची तपासणी करावी.

यासोबतच शेतातील जमिनीतील ओलावा, सेंद्रिय अवशेष आणि तणांची स्थिती यांचीही नोंद ठेवावी. या घटकांचा किडीच्या प्रादुर्भावाशी संबंध असल्याने नियमित निरीक्षणामुळे नियंत्रणाचे निर्णय वेळेत घेणे शक्य होते.

एकात्मिक कीड व्यवस्थापनावर भर

वायर वर्मच्या नियंत्रणासाठी केवळ एका उपायावर अवलंबून न राहता पीक व्यवस्थापन, जमिनीची स्वच्छता, नियमित निरीक्षण, योग्य सिंचन आणि आवश्यकतेनुसार जैविक किंवा रासायनिक उपाय यांचा एकत्रित वापर करणे महत्त्वाचे आहे.

पीकपूर्व जमिनीची स्वच्छता

पेरणीपूर्वी शेतातील पालापाचोळा, काडीकचरा आणि मागील पिकांचे कुजलेले अवशेष गोळा करून योग्य पद्धतीने कंपोस्ट करावेत. शक्य असल्यास उन्हाळ्यात उघडी नांगरट केल्यास जमिनीतील किडीच्या अळ्या आणि कोष उघड्यावर येऊन नैसर्गिकरीत्या नष्ट होण्यास मदत होते.

शेतामध्ये पाणी दीर्घकाळ साचून राहणार नाही, याचीही काळजी घ्यावी. योग्य निचरा नसलेल्या आणि जास्त ओलावा असलेल्या परिस्थितीत किडीचा प्रादुर्भाव वाढण्याची शक्यता असते.

पेरणीचे योग्य नियोजन

भुईमुगाची पेरणी योग्य वेळी करावी. अतिलवकर किंवा अतिउशिरा पेरणी टाळावी. तसेच शिफारशीत अंतर ठेवून पेरणी करणे आवश्यक आहे.

खूप दाट पेरणी केल्यास शेतातील आर्द्रता वाढून अतिआर्द्र सूक्ष्मपरिस्थिती निर्माण होऊ शकते. सेंद्रिय खतांचा वापर करताना ते पूर्णपणे कुजलेले असल्याची खात्री करावी. अर्धवट कुजलेले शेणखत किंवा सेंद्रिय अवशेष वापरणे टाळावे.

तण आणि पिकांचे अवशेष नियंत्रित ठेवा

शेतातील तणांचे वेळेवर नियंत्रण करणे आवश्यक आहे. तण, अतिरिक्त पिकांचे अवशेष आणि पालापाचोळा हे वायर वर्मच्या अळ्यांना अनुकूल वातावरण उपलब्ध करून देऊ शकतात.

आंतरमशागत करताना मातीचा पृष्ठभाग हलका सैल केल्यास काही अळ्या उघड्यावर येऊन नैसर्गिकरीत्या नष्ट होण्यास मदत होऊ शकते.

प्रादुर्भाव दिसल्यास तातडीने निर्णय घ्या

शेतातील पाहणीदरम्यान ५ ते १० टक्क्यांपेक्षा जास्त शेंगा छिद्रित आढळल्यास नियंत्रणाच्या उपाययोजना करण्याची आवश्यकता आहे. जमिनीतील ओलावा अधिक असल्यास सिंचनाचे अंतर योग्य पद्धतीने वाढवावे किंवा आवश्यकतेनुसार पाण्याचा निचरा करावा.

यामुळे जमिनीतील अतिरिक्त ओलावा कमी करून किडीसाठी अनुकूल परिस्थिती कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

रासायनिक उपाय करताना काळजी आवश्यक

दिलेल्या कृषी शिफारशीनुसार कार्बोफ्युरॉन ३ टक्के दाणेदार वापराचा उल्लेख करण्यात आला आहे. मात्र अशा रसायनांचा वापर करताना शेतकऱ्यांनी सध्याच्या कृषी विभाग/कृषी विद्यापीठाच्या शिफारशी, उत्पादनाच्या अधिकृत लेबलवरील नोंदणी, पीक-विशिष्ट परवानगी आणि स्थानिक मार्गदर्शन तपासूनच निर्णय घ्यावा.

रसायनाचा वापर करताना शिफारशीत मात्रा ओलांडू नये. हातमोजे, मास्क यांसारखी वैयक्तिक सुरक्षा साधने वापरावीत आणि फवारणी किंवा रसायन हाताळल्यानंतर हात, चेहरा आणि इतर संपर्कातील भाग साबणाने स्वच्छ धुवावेत. काढणीपूर्व प्रतीक्षा कालावधीची माहितीही तपासणे आवश्यक आहे.

जैविक आणि पर्यायी उपायांचा वापर

वायर वर्मच्या व्यवस्थापनात जैविक उपायांनाही महत्त्व आहे. शेतात किडीचे नैसर्गिक शत्रू टिकून राहण्यासाठी अनुकूल वातावरण तयार करावे आणि अनावश्यकपणे व्यापक परिणाम करणाऱ्या कीटकनाशकांचा वापर टाळावा.

शेतामध्ये काही ठिकाणी कुजलेला पालापाचोळा किंवा भुस्सा लहान ढिगाऱ्यांच्या स्वरूपात ठेवून सकाळच्या वेळी ते ढीग तपासता येतात. त्यामध्ये अळ्या आढळल्यास त्या गोळा करून सुरक्षितपणे नष्ट करण्याचा पर्यायी उपाय करता येतो.

तसेच एंटोमोपॅथोजेनिक निमॅटोड्स, बिव्हेरिया बॅसियाना किंवा मेटारायझियम ॲनिसोप्ली यांसारख्या जैविक पर्यायांच्या उपलब्धतेबाबत स्थानिक कृषी विद्यापीठ किंवा कृषी विज्ञान केंद्राच्या तज्ज्ञांचा सल्ला घेऊन वापर करावा.

योग्य सिंचन आणि मृद व्यवस्थापन महत्त्वाचे

भुईमूग शेतात अतिओलावा किंवा दीर्घकाळ पाणी साचून राहणार नाही, याची काळजी घेणे आवश्यक आहे. सिंचनाचे योग्य नियोजन आणि पाण्याचा निचरा यामुळे जमिनीतील अनावश्यक ओलावा कमी ठेवण्यास मदत होते.

जमिनीचा सामू अत्यंत आम्ल किंवा अल्कधर्मी असल्यास माती परीक्षणाच्या आधारे आवश्यक सुधारणा कराव्यात. चुनखडी किंवा जिप्समचा वापरही माती परीक्षण आणि तज्ज्ञांच्या शिफारशीनुसारच करावा.

काढणीनंतरही काळजी घ्या

वायर वर्मचे व्यवस्थापन केवळ चालू पिकापुरते मर्यादित न ठेवता काढणीनंतरही शेताची स्वच्छता करणे आवश्यक आहे. संक्रमित शेंगा वेगळ्या काढून त्यांची सुरक्षित विल्हेवाट लावावी.

सलग भुईमूग घेण्याऐवजी पिकांची फेरपालट करणे फायदेशीर ठरू शकते. धान्य आणि डाळवर्गीय पिकांचा योग्य पद्धतीने फेरपालट केल्यास पुढील हंगामातील किडीचा दबाव कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

पुढील हंगामापूर्वी उन्हाळी नांगरट करणे आणि पिकांचे अवशेष योग्य पद्धतीने कंपोस्ट करणेही महत्त्वाचे आहे.

शेतकऱ्यांसाठी झटपट व्यवस्थापन

• पेरणीनंतर ६०व्या दिवसापासून दर ७ ते १० दिवसांनी शेंगांची तपासणी करावी.
• शेंगांवरील छिद्रे आणि दाण्यांवरील काळपट किंवा बुरशीदार डागांकडे लक्ष द्यावे.
• तण, पालापाचोळा आणि अतिरिक्त ओलावा नियंत्रित ठेवावा.
• शेतात पाणी साचणार नाही याची काळजी घ्यावी.
• रासायनिक उपाय करण्यापूर्वी सध्याची अधिकृत पीक-विशिष्ट शिफारस व लेबल तपासावे.
• रसायन वापरताना वैयक्तिक सुरक्षा साधनांचा वापर करावा.
• जैविक उपायांसाठी कृषी विद्यापीठ किंवा कृषी विज्ञान केंद्रातील तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
• काढणीनंतर संक्रमित अवशेषांची योग्य विल्हेवाट लावावी.
• पुढील हंगामात पिकांची फेरपालट करण्याचा विचार करावा.

कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला

भुईमूग पिकातील वायर वर्मचा प्रादुर्भाव सुरुवातीच्या अवस्थेत ओळखल्यास नुकसान कमी करण्यासाठी वेळेत उपाययोजना करता येतात. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी केवळ काढणीच्या वेळी नुकसान लक्षात न घेता पेरणीनंतर ६०व्या दिवसापासून नियमित शेत निरीक्षणाला प्राधान्य द्यावे, असा सल्ला डॉ. पी. एन. माने, डॉ. एस. जे. गहूकर आणि डॉ. एम. वाय. लाडोले यांनी दिला आहे.

संपर्क : डॉ. एस. जे. गहूकर — ९९२१००४३४५, ८२०८६४२५७१
तेलबिया संशोधन विभाग, डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ, अकोला