तीस वर्षांपूर्वीचा रोप-वे पुन्हा पर्वतीच्या वाटेवर!

पेशवे पार्क ते पर्वती ८५० मीटरचा मार्ग; सल्लागार नियुक्तीची प्रक्रिया सुरू

पुणे : सुमारे तीन दशकांपूर्वी राजकीय विरोध आणि विविध वादांमुळे रखडलेला सारसबाग-पर्वती रोप-वे प्रकल्प आता नव्या स्वरूपात पुन्हा चर्चेत आला आहे. पुणे महापालिकेने सारसबागेजवळील पेशवे पार्क ते पर्वती देवस्थानाच्या मागील बाजूपर्यंत सुमारे ८५० मीटर लांबीचा रोप-वे उभारण्याचा प्रस्ताव पुढे आणला असून, या प्रकल्पासाठी सल्लागार नियुक्त करण्याची प्रक्रिया सुरू करण्यात आली आहे. त्यामुळे गेल्या अनेक वर्षांपासून चर्चेत असलेल्या पर्वती रोप-वे प्रकल्पाला पुन्हा एकदा गती मिळण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.

पर्वती टेकडी ही पुणेकरांच्या जिव्हाळ्याचा आणि भावनिक संबंध असलेला परिसर आहे. दररोज सकाळी आणि संध्याकाळी मोठ्या संख्येने नागरिक पर्वती टेकडीवर व्यायाम, चालणे तसेच मंदिरदर्शनासाठी येतात. टेकडीचा निसर्ग अबाधित राहावा, झाडांची तोड होऊ नये, अतिक्रमण होऊ नये तसेच टेकडीचे विद्रुपीकरण आणि अनावश्यक उत्खनन होऊ नये, यासाठी पुणेकरांकडून सातत्याने जागरूकता व्यक्त केली जाते.

दुसरीकडे पुणे शहराला ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक पर्यटनाची मोठी परंपरा आहे. शनिवारवाडा, सारसबाग, पाताळेश्वर लेणी, आगाखान पॅलेस आणि पर्वती यांसारख्या विविध स्थळांना देशभरातून पर्यटक भेट देतात. महापालिकेकडून हेरिटेज वॉक, पुणे दर्शन यांसारखे उपक्रम राबविले जात असले तरी पुण्याच्या पर्यटनाला आणखी चालना देणारे आणि नागरिकांना आकर्षित करणारे नवे उपक्रम आवश्यक असल्याची मागणी होत आहे.

ज्येष्ठ नागरिक आणि लहान मुलांसाठी ठरणार पर्याय

पर्वती टेकडी शहराच्या सरासरी पातळीपेक्षा सुमारे ३०० फूट उंच आहे. पर्वतीच्या माथ्यावर जाण्यासाठी शंभरहून अधिक पायऱ्या चढाव्या लागतात. माथ्यावर श्री देवदेवेश्वर संस्थानच्या परिसरात देवदेवेश्वर मंदिरासह कार्तिकेय स्वामी, विष्णू, विठ्ठल-रुक्मिणी, गणपती आणि सूर्यदेव यांची मंदिरे आहेत.

मात्र, ज्येष्ठ नागरिक, लहान मुले तसेच शारीरिक अडचणी असलेल्या नागरिकांना पायऱ्या चढणे अनेकदा कठीण जाते. त्यामुळे पर्वतीवर जाण्याची इच्छा असूनही अनेकांना मंदिरदर्शनापासून वंचित राहावे लागते. प्रस्तावित रोप-वे प्रत्यक्षात आल्यास सर्व वयोगटांतील नागरिकांना पर्वतीवर पोहोचणे अधिक सुलभ होण्याची शक्यता आहे.

रोप-वेच्या माध्यमातून मंदिरदर्शनाबरोबरच पर्वती टेकडीवरील हिरवाई आणि पुणे शहराचे विहंगम दृश्य अनुभवता येणार आहे. त्यामुळे धार्मिक पर्यटनाबरोबरच शहरातील पर्यटनाला आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेलाही चालना मिळू शकते, अशी अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.

८५० मीटरचा रोप-वे; १० कोटींची तरतूद

महापालिकेच्या प्रस्तावानुसार सारसबागेजवळील पेशवे पार्कपासून पर्वती देवस्थानाच्या मागील बाजूपर्यंत सुमारे ८५० मीटर अंतराचा रोप-वे उभारण्यात येणार आहे. या प्रकल्पासाठी महापालिकेच्या अर्थसंकल्पात १० कोटी रुपयांची तरतूद करण्यात आली आहे.

प्रकल्पाचा तांत्रिक, आर्थिक तसेच पर्यावरणीय अभ्यास करून त्याचा सविस्तर आराखडा तयार करण्यासाठी सल्लागार नियुक्त केला जाणार आहे. यासाठी निविदा प्रक्रिया सुरू करण्यात आली आहे. सल्लागाराची नियुक्ती झाल्यानंतर सुमारे ६० दिवसांच्या कालावधीत प्रकल्पाचा आराखडा तयार करण्याचे नियोजन करण्यात आले आहे.

मात्र, प्रकल्पाच्या पुढील टप्प्यांमध्ये प्रत्यक्ष बांधकाम, तांत्रिक व्यवहार्यता, पर्यावरणीय बाबी, खर्च आणि आवश्यक परवानग्या यांचा विचार करावा लागणार आहे. त्यामुळे सल्लागाराचा अहवाल आणि त्यानंतरची प्रक्रिया या प्रकल्पासाठी महत्त्वाची ठरणार आहे.

तीन दशकांपूर्वीचा प्रकल्प का रखडला?

पर्वती रोप-वेची कल्पना आजची नसून सुमारे तीन दशकांपूर्वीपासून या प्रकल्पाची चर्चा सुरू होती. त्यावेळी सारसबाग ते पर्वती रोप-वेचा प्रस्ताव महापालिकेच्या विकास आराखड्यात समाविष्ट करण्यात आला होता. त्यानंतर निविदा काढून बॉम्बे केबल कार कंपनीला काम देण्यात आले होते.

तत्कालीन राज्यसभा खासदार सुरेश कलमाडी हे या प्रकल्पासाठी आग्रही होते. मात्र, प्रस्तावित रोप-वेच्या कामामुळे गरवारे बालभवनच्या जागेवर परिणाम होण्याची शक्यता असल्याचा आक्षेप घेण्यात आला होता. त्याचबरोबर या परिसरातील क्रीडा झोनमध्ये बदल करून तो व्यावसायिक झोन करण्याचा मुद्दाही चर्चेत आला.

या कारणांमुळे प्रकल्पाला विरोध वाढला. परिसरातील गर्दी वाढेल, शहराच्या सौंदर्यावर परिणाम होईल तसेच मुलांसाठी उपलब्ध असलेली क्रीडांगणे आणि जागा कमी होतील, अशी भीती व्यक्त करण्यात आली. या मुद्द्यावरून राजकीय पातळीवरही मतभेद निर्माण झाले.

अखेर कलमाडी यांच्या विरोधातील नगरसेवकांनी विरोधकांच्या मदतीने हा प्रस्ताव महापालिकेच्या सर्वसाधारण सभेत फेटाळून लावला. त्यानंतर काम देण्यात आलेल्या ठेकेदार कंपनीने न्यायालयात धाव घेत नुकसानभरपाईची मागणी केली. या प्रकरणाचा न्यायालयीन वाद अनेक वर्षे सुरू राहिला. अखेर न्यायालयाने महापालिकेच्या बाजूने निर्णय दिल्यानंतर या वादावर पडदा पडला.

नव्या प्रस्तावात पर्यावरणाचा मुद्दा केंद्रस्थानी

आता नव्या स्वरूपात पुढे आणण्यात आलेल्या प्रस्तावात पर्यावरण आणि धार्मिक स्थळांच्या सुरक्षेचा मुद्दा महत्त्वाचा ठरणार आहे. रोप-वे उभारताना पर्वती टेकडीवरील नैसर्गिक वातावरणावर परिणाम होणार नाही ना, झाडांची तोड करावी लागणार नाही ना, तसेच मंदिरांच्या संरचनेला कोणताही धोका निर्माण होणार नाही ना, याचा सविस्तर अभ्यास होणे अपेक्षित आहे.

स्थायी समितीचे अध्यक्ष श्रीनाथ भिमाले यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, महापालिकेच्या अर्थसंकल्पात पेशवे पार्क ते पर्वती देवस्थान रोप-वे प्रस्तावित करण्यात आला आहे. या प्रकल्पामुळे गणपती मंदिर किंवा पर्वती मंदिराला कोणताही धोका होणार नसल्याचे त्यांनी सांगितले. तसेच प्रकल्पासाठी झाडे तोडावी लागणार नसल्याचेही त्यांनी स्पष्ट केले. श्री देवदेवेश्वर संस्थानने या प्रकल्पासाठी मंजुरी दिल्याचे त्यांनी सांगितले.

जुन्या प्रकल्पाला विरोध करणाऱ्यांची भूमिका काय?

दरम्यान, पूर्वीच्या सारसबाग-पर्वती रोप-वे प्रकल्पाला विरोध करणाऱ्यांकडून नव्या प्रस्तावाकडे सावधपणे पाहिले जात आहे. त्या वेळी क्रीडा झोनमध्ये बदल करून व्यावसायिक वापराला परवानगी देण्यास विरोध करण्यात आला होता. रोप-वेच्या माध्यमातून या भागात मोठ्या प्रमाणावर गर्दी आणि व्यावसायिक हालचाली वाढून परिसराच्या सौंदर्यावर परिणाम होण्याची भीती व्यक्त करण्यात आली होती.

त्यामुळे आता प्रस्तावित रोप-वे करताना पर्वतीचा नैसर्गिक वारसा, पर्यावरण, धार्मिक महत्त्व आणि परिसरातील सार्वजनिक जागा यांचे संरक्षण करणे हे महापालिकेसमोरचे महत्त्वाचे आव्हान राहणार आहे.

पुणेकरांचे लक्ष सल्लागाराच्या अहवालाकडे

तीन दशकांपूर्वी वादग्रस्त ठरलेला रोप-वे प्रकल्प आता नव्या स्वरूपात पुन्हा पुढे येत असल्याने पुणेकरांचे लक्ष या प्रकल्पाच्या पुढील प्रक्रियेकडे लागले आहे. सल्लागार नियुक्त झाल्यानंतर तयार होणाऱ्या तांत्रिक, आर्थिक आणि पर्यावरणीय अहवालातून प्रकल्पाची प्रत्यक्ष व्यवहार्यता स्पष्ट होणार आहे.

पर्वतीवर जाण्यासाठी पर्यायी सुविधा, ज्येष्ठ नागरिक आणि शारीरिक अडचणी असलेल्या नागरिकांसाठी सुलभ प्रवेश, पर्यटनाला चालना आणि पुण्याचे विहंगम दृश्य अनुभवण्याची संधी या दृष्टीने रोप-वे महत्त्वाचा ठरू शकतो. मात्र, त्याचवेळी पर्वती टेकडीचे नैसर्गिक आणि ऐतिहासिक स्वरूप जपूनच विकास झाला पाहिजे, अशी पुणेकरांची अपेक्षा आहे.

त्यामुळे आता प्रस्तावित ८५० मीटर रोप-वेचा आराखडा कसा असेल, पर्यावरणीय परिणाम किती असतील, प्रत्यक्ष खर्च किती येईल आणि प्रकल्प कधी मार्गी लागेल, याकडे पुणेकरांचे लक्ष लागले आहे.