पॉलिमरच्या नोटांना हिरवा कंदील! १० आणि २० रुपयांच्या १०० कोटींच्या नोटा प्रायोगिक तत्त्वावर छापणार

कागदी नोटांसोबतच प्लास्टिक नोटांचाही पर्याय; अधिक टिकाऊ आणि बनावट नोटांना आळा घालण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचे पाऊल

नवी दिल्ली | प्रतिनिधी

भारतीय चलन व्यवस्थेत महत्त्वपूर्ण बदलाच्या दिशेने आणखी एक पाऊल टाकण्यात आले आहे. १० आणि २० रुपयांच्या पॉलिमर नोटा प्रायोगिक तत्त्वावर छापण्यास केंद्र सरकारने मंजुरी दिली आहे. अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन यांनी मंगळवारी राज्यसभेत लेखी उत्तराद्वारे ही माहिती दिली. या निर्णयानुसार १० आणि २० रुपयांच्या पॉलिमर नोटांच्या प्रत्येकी १०० कोटी नोटा प्रायोगिक तत्त्वावर जारी करण्यात येणार आहेत.

रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाने (RBI) पॉलिमर नोटांचा प्रयोग करण्याचा प्रस्ताव केंद्र सरकारकडे सादर केला होता. या प्रस्तावाला सरकारने मंजुरी दिली असून, आगामी काळात या नोटांचा वापर, टिकाऊपणा आणि व्यवहारातील सोय यांचा आढावा घेतला जाणार आहे.

पहिल्या टप्प्यात १० आणि २० रुपयांच्या नोटांचा प्रयोग

सध्या भारतात मोठ्या प्रमाणावर कागदी नोटांचा वापर केला जातो. विशेषतः १० आणि २० रुपयांच्या नोटांचा दैनंदिन व्यवहारात मोठ्या प्रमाणावर वापर होत असल्याने त्या तुलनेने लवकर खराब होतात. वारंवार हाताळल्या जाणाऱ्या या नोटांचे आयुष्यमान कमी असल्याने त्यांची छपाई आणि चलनातून खराब झालेल्या नोटा बदलण्याची प्रक्रिया सातत्याने करावी लागते.

या पार्श्वभूमीवर पॉलिमर नोटांचा प्रयोग करण्याचा निर्णय महत्त्वाचा मानला जात आहे. प्रयोग यशस्वी ठरल्यास भविष्यात नियमित स्वरूपात पॉलिमर नोटा चलनात आणण्याचा मार्ग मोकळा होऊ शकतो.

कागदी नोटांसोबत पॉलिमर नोटाही चलनात

पॉलिमर नोटा आल्याने सध्याच्या कागदी नोटा तातडीने बंद केल्या जाणार नाहीत. कागदी नोटांसोबतच पॉलिमर नोटा चलनात आणण्याची योजना असल्याचे सरकारकडून स्पष्ट करण्यात आले आहे.

रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर संजय मल्होत्रा यांनीही यापूर्वी पॉलिमर नोटांच्या निर्मितीबाबत प्रक्रिया सुरू असल्याचे सांगितले होते. पॉलिमर कागदासाठी निविदा मागविण्यात आल्या असून संबंधित प्रक्रियेचे परीक्षण केले जाणार आहे. प्रयोगाच्या प्रगतीबाबत नागरिकांना वेळोवेळी माहिती दिली जाणार असल्याचेही त्यांनी स्पष्ट केले होते.

पॉलिमर नोटा अधिक काळ टिकणार

पॉलिमर नोटांचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे त्यांचा टिकाऊपणा. कागदी नोटांच्या तुलनेत पॉलिमर नोटा साधारणपणे तीन ते चार पट अधिक काळ वापरता येऊ शकतात, असा दावा करण्यात आला आहे.

१० आणि २० रुपयांच्या नोटांचा व्यवहार मोठ्या प्रमाणावर होत असल्याने त्यांची झीजही तुलनेने अधिक होते. त्यामुळे अधिक टिकाऊ चलनाचा वापर केल्यास वारंवार खराब होणाऱ्या नोटांची संख्या कमी होण्याची शक्यता आहे.

यामुळे चलन व्यवस्थेवरील छपाई आणि बदलण्याचा खर्च कमी करण्यासही मदत होऊ शकते. मात्र, याचा प्रत्यक्ष परिणाम प्रायोगिक टप्प्यातील अनुभव आणि आकडेवारीनंतरच स्पष्ट होणार आहे.

बनावट नोटांना आळा घालण्याचीही शक्यता

पॉलिमर नोटा केवळ टिकाऊपणासाठीच नव्हे तर चलनाच्या सुरक्षिततेच्या दृष्टीनेही महत्त्वाच्या ठरू शकतात. पॉलिमर नोटांच्या निर्मितीमध्ये पॉलिप्रोपिलीन आधारित प्लास्टिक फिल्मचा वापर केला जातो. या नोटांमध्ये विशिष्ट सुरक्षा वैशिष्ट्ये समाविष्ट करता येतात.

त्यामुळे पारंपरिक कागदी नोटांच्या तुलनेत पॉलिमर नोटांची हुबेहूब बनावट प्रतिकृती तयार करणे अधिक कठीण ठरू शकते. बनावट चलनाला आळा घालण्यासाठीही या तंत्रज्ञानाचा उपयोग होण्याची शक्यता आहे.

आर्थिक व्यवस्थेच्या वाढत्या आकाराच्या पार्श्वभूमीवर निर्णय

भारतीय अर्थव्यवस्थेचा विस्तार होत असताना चलनाची मागणीही वाढत आहे. अशा परिस्थितीत चलन अधिक टिकाऊ, सुरक्षित आणि व्यवहारासाठी सोयीचे असणे आवश्यक असल्याचे सरकारचे मत आहे.

पॉलिमर नोटांचा प्रयोग यशस्वी झाल्यास भविष्यात इतर मूल्यांच्या नोटांबाबतही अशा प्रकारचा विचार होऊ शकतो. मात्र सध्या १० आणि २० रुपयांच्या नोटांपुरताच प्रायोगिक टप्पा ठेवण्यात आला आहे.

नागरिकांना काय बदल जाणवणार?

पॉलिमर नोटा चलनात आल्यानंतर नागरिकांना त्या सध्याच्या कागदी नोटांपेक्षा काही बाबतीत वेगळ्या जाणवू शकतात. त्या अधिक मजबूत असतील आणि पाणी किंवा ओलाव्याचा परिणाम तुलनेने कमी होण्याची शक्यता आहे.

मात्र या नोटांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करण्यापूर्वी त्यांची प्रत्यक्ष व्यवहारातील कार्यक्षमता, नागरिकांचा अनुभव, मशीनमध्ये वापरण्याची सुसंगतता आणि दीर्घकालीन टिकाऊपणा यांचा अभ्यास केला जाणार आहे.

थोडक्यात महत्त्वाचे मुद्दे

• १० आणि २० रुपयांच्या पॉलिमर नोटांचा प्रायोगिक प्रयोग.
• दोन्ही मूल्यांच्या प्रत्येकी १०० कोटी नोटा जारी करण्याची योजना.
• RBIच्या प्रस्तावाला केंद्र सरकारची मंजुरी.
• कागदी नोटांसोबत पॉलिमर नोटाही चलनात राहणार.
• पॉलिमर नोटा कागदी नोटांपेक्षा अधिक टिकाऊ असण्याची शक्यता.
• बनावट नोटा तयार करणे तुलनेने कठीण होण्याची अपेक्षा.
• प्रयोग यशस्वी झाल्यास भविष्यात नियमित स्वरूपात पॉलिमर नोटा जारी करण्याचा मार्ग मोकळा होऊ शकतो.

एकूणच, १० आणि २० रुपयांच्या पॉलिमर नोटांचा प्रयोग हा भारतीय चलन व्यवस्थेला अधिक टिकाऊ आणि सुरक्षित बनवण्याच्या दिशेने महत्त्वाचा प्रयोग मानला जात आहे. मात्र या नोटांचा व्यापक वापर करण्याचा निर्णय प्रायोगिक टप्प्यातील निष्कर्षांवर अवलंबून असेल.